Sommige zinnen blijven hangen omdat ze iets zeggen wat we al lang weten (maar misschien niet altijd benoemen). Dit is er zo één. Je hoort ’m op de werkvloer, in MT’s, bij HR‑overleggen, vaak tussen neus en lippen door. Alsof het meer een grapje is dan een serieus denkkader. Een geintje met een seintje. En toch blijkt deze vuistregel opvallend robuust. Juist in organisaties waar veel wordt verklaard, geduid en genuanceerd.
Praktische vuistregel
Het principe is eenvoudig:
- Eén keer zegt weinig. Dat kan een incident zijn.
- Twee keer roept vragen op, maar kan nog toeval zijn. Reden om alert te zijn.
- Bij drie keer ontstaat voldoende herhaling om serieus te onderzoeken of er sprake is van een patroon.
Het is geen wet, geen model of wetenschappelijke theorie. Het is eerder een praktische vuistregel die helpt scherp te observeren en analyseren.
Waarom dit in de praktijk zo goed werkt
In HR‑ en organisatiecontexten zien we dit principe voortdurend in actie, vaak impliciet. In een team waarin steeds ‘toevallig’ spanning ontstaat rond dezelfde rol. Bij een leidinggevende bij wie gesprekken telkens escaleren. Je zou zelfs kunnen zeggen dat het klassieke frequentverzuimgesprek na de derde ziekmelding een typisch voorbeeld is van deze vuistregel.
Wat deze vuistregel vooral doet, is het gesprek aanwakkeren over: wat zien we hier terugkomen? Na de derde keer wordt het logisch om afstand te nemen van het losse voorval en het geheel te bekijken, om te begrijpen. Het gesprek verschuift dan van het individuele verhaal naar het terugkerende mechanisme daarachter.
Patronen zijn zelden persoonlijk
Een patroon gaat zelden alleen over een persoon of een losstaande gebeurtenis. Het gaat over context. Bijvoorbeeld op verwachtingen die impliciet blijven, rollen die niet scherp zijn of prikkels die ander gedrag uitlokken dan bedoeld. De vraag is dan niet: wie doet dit fout? Maar: wat houden wij met elkaar in stand?
Patronen blijven vaak langer bestaan dan wenselijk. Als mensen zijn we nu eenmaal goed in verklaren, en daarmee (onbedoeld) wegredeneren. Risico daarvan is dat we iets in stand houden waar het doorbreken veel effectiever zou zijn.
Oudere wijsheid dan we denken
Wist je trouwens dat Ian Fleming deze uitspraak beroemd maakte via James Bond:
“Once is happenstance. Twice is coincidence. The third time it’s enemy action.”
Maar hij verzon hem niet zelf. Varianten van deze wijsheid doken al eerder op in militaire, juridische en organisatorische contexten. Overal waar mensen onderscheid moesten maken tussen ruis en betekenis.
Tot slot
De kracht van deze ‘1x incident, 2x toeval, 3x patroon’ vuistregel zit niet in tellen, maar in begrenzen. Want als iets drie keer gebeurt, is de kans groot dat het ons iets probeert te vertellen. De vraag is alleen of we bereid zijn om te luisteren.